مکتب رئالیسم

واقعیت (حقیقت آنچه که هست و وجود دارد)

مکتب رئالیسم

واقعیت (حقیقت آنچه که هست و وجود دارد)

مکتب رئالیسم
آخرین نظرات

سن بانو عایشه به هنگام ازدواج

سه شنبه, ۱۰ خرداد ۱۴۰۱، ۰۵:۱۲ ب.ظ

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

سن بانو عایشه در زمان ازدواج با رسول اکرم (صلوات الله علیه)

 

یکی از مباحث مطروحه در بحث هایی که پیرامون روایات تاریخی مرتبط با دین مبین اسلام انجام میشود سن بانو عایشه به هنگام ازدواج با خاتم الأنبیا (ص) است. نکته ای که در این بین حائز اهمیت است این است که برای بررسی روایات تاریخی در اینجا ما دو راه داریم که اولی سطحیست و دومی جامع:

بررسی وثوق افراد در سلسله سند روایت [مثلا شیخ کلینی با اختلاف یک قرن روایتی را در اصول کافی از امام شیعه نقل کرده و در اینجا بررسی میکنیم ببینیم آیا تمام افرادی که واسطه نقل روایت شدند ثقه بوده اند یا خیر].

بررسی محتوای روایت با قراین پذیرفته شده تاریخی و روایت هایی که صحیح بودنشان اثبات شده است و یا بطور کل مقایسه آن با دیگر روایات مربوطه.

اگر بنظرتون میرسد که کار ما ایراد دارد بعنوان مثال در مبحث روایات مختلف برای سن تکلیف دختران مشاهده میشود که از هفت سالگی تا چهارده سالگی را در برمیگیرند، حال کدامشان صحیح هست؟ همه شان!! پس صرف وجود روایتهایی موثق ولو در هر کتابی باشند صحت قطعی عنوان نمیشود وقتی با قراین معتبر دیگر در تناقض باشد چنانچه حتی روایاتی داریم که به صراحت یکدیگر را نقض میکنند!.

 

بررسی ما دو بخش دارد، بخش نخست روایات مربوط به منابع شیعه و بخش دوم روایات مربوط به منابع اهل تسنن است و سپس دیدگاه تنی چند از مستشرقین رو نیز بیان میکنیم. از راه اول برای نقد روایات شیعه استفاده میکنیم [روایات کم هستند و بررسی سندیشان راحت تر] و از راه دوم برای روایات اهل تسنن استفاده میکنیم [روایات آنها درباره زمان و سن بانو عایشه هنگام ازدواج زیاد هستند و بررسی سندی کامل متن را خیلی طولانی میکند علاوه بر اینکه بدست آوردن سن ازدواج بانو عایشه در روایات اهل تسنن به منزله بدست آوردن سن واقعی ایشان نیز میباشد به جهت اینکه منبع اصلی این مسئله روایات منابع اهل تسنن هستند نه شیعه].

 

بخش نخست، روایات موجود در منابع شیعه:

 

در این بخش عیناً متن روایاتی را که در فضای مجازی نقل شده بصورت بولد شده می آورم و نقد رو ذیلش مینویسم.

 

الف) پیغمبر عایشه را در مکه تزویج کرد در حالی که هفت سال بیشتر نداشت. (شیخ طبرسی، ناشر اسلامیه، تهران، چاپ 1390، برگ 213)

خب این بنده خدا که روایت رو نقل کرده نام کتاب رو هم ننوشته و بهرطبع کپی پست کردن این مضرات رو هم دارد، از آنجایی که شماره جلد هم بیان نکرده پس پیدا کردن این روایت در آثار طبرسی آسان نیست ولی بر اساس متن توانستم روایت کامل را پیدا کنم و با ارجاع صحیح و ترجمه کامل برای شما در اینجا قرار میدهم:

عائشه دختر ابو بکر، پیغمبر عایشه را در مکه تزویج کرد در حالى که هفت سال بیش نداشت، حضرت رسول جز عایشه با زن بکرى نکاح نکرد، و در نهمین سال عمرش با وى زفاف کرد، و این زفاف پس از هفت ماه اقامت در مدینه انجام گرفت و عایشه تا دوران خلافت معاویه در دنیا بود.

منبع متن اصلی روایت: إعلامُ الوَری بأعلامِ الهدی، أمین‌الاسلام فضل بن حسن طبرَسی، جلد۱، صفحه۲۷۴.

منبع ترجمه: زندگانى چهارده معصوم علیهم السلام، نویسنده: طبرسی، فضل بن حسن، محقق: عطاردی قوچانی، عزیز الله، جلد1، صفحه 216.

اولین نکته روایت آمیزش با بانو عایشه در نه سالگی است لکن مشکلی که اینجا وجود داره اینه مشخصاً پیش فرض این روایت باید تأیید سن تکلیف دختران در نه سالگی باشه چون قبل از سن تکلیف همبستر شدن بر اساس بسیاری از روایات حرامه پس این روایت در صورتی در وهله اول صحیحه که سن تکلیف دختران رو نه ساله در نظر بگیریم.

دومین نکته هم اینه که اساساً روایات این کتاب قابل بررسی نیستند چون طبرسی در نقل اکثر روایات این کتاب نگفته آنها را از چه کسانی و یا از چه کتابی نقل کرده است و آنهایی هم که گفته کاملا خلاصه مثلا اشاره کرده از شیخ مفید نقل شده، مثلا در ابتدای همین روایت آورده:

الفصل الأول فی ذکر أزواجه و أولاده صلوات اللّه علیه و آله‌

أوّل امرأة تزوّجها رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم خدیجة بنت خویلد بن أسد بن عبد العزّى بن قصی...

و سپس شروع به شمردن بقیه همسران پیامبر کرده، در اینجا دست ما به هیچ کجا برای بررسی این روایت بند نیست چون اصلا مشخص نیست از چه منبعی و از چه راویانی نقل شده است.

 

 

ب) سومین زنی که محمد با او ازدواج کرد عایشه دختر ابوبکر بود، با او در مکه ازدواج کرد در حالی که 7 سال سن داشت. (بحار الانوار، جلد 22، برگ 202)

خب در اینجا حداقل آدرس درستی داده شده، متن کامل این قسمت از روایت بدین شرح هست:

والثالثة : عایشة بنت أبی بکر، تزوجها بمکة وهی بنت سبع، ولم یتزوج بکرا غیرها، ودخل بها وهی بنت تسع لسبعة أشهر من مقدمه المدینة، وبقیت إلى خلافة معاویة.

ترجمه:

سوم: عایشه دختر ابوبکرکه پیامبر در مکه با او ازدواجکرد درحالیکه عایشه هفت سال بیشتر نـداشت. از میان زنان پیامبر او تنهـا زنی بودکه در هنگـام ازدواج بـا پیـامبر بـاکره بود. هفت مـاه از آمـدن پیامبر به مـدینه نگـذشت که پیامبر با او ارتباط زناشویی برقرارکرد. در آنوقت عایشه نه ساله بود و تا زمان حکومت معاویه زندگی کرد.

منبع ترجمه: بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی، محمد باقر المجلسی، ترجمه گروهی از مترجمان، تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲، جلد 22 صفحه 463.

 

خوانندگان گرامی احیاناً متن روایت برای شما آشنا نیست؟ محض اطلاع علامه مجلسی این روایت را عیناً از همان کتاب طبرسی نقل کرده و در ابتدای روایت نیز میگوید:

عم، إعلام الوری أول امرأه تزوجها رسول االله صلی االله علیه و آله... (صفحه 457 ترجمه بحارالانوار که منبع را ذکر کردم).

قسمتی که بولد کردم را دیدید؟ خود مؤلف گفته روایت رو از کجا آورده و البته متنی هم که نقل کرده عیناً همان متن کتاب طبرسی است، بنظرتون فرد نقل کننده روایت از عمد یا از روی بیسوادی این اشتباه فاحش را مرتکب شده؟.

 

 

ج) رسول الله با عایشه در ده سالگی ازدواج کرد (جماع کرد). (الکافی، جلد 7، صفحه 388)

مجلسی بعد از نقل این روایت میگوید: باب الشهادة الصبیبان الحدیث الاول: صحیح (مرآة العقول، علامه مجلسی، ج 24، صفحه 235)

شیخ جعفر سبحانی نیز این روایت را صحیح می­داند (البلوع حقیقة، الشیخ جعفر السبحانی، ج1، ص 52)

ابتدا میرویم سراغ کتاب شیخ کلینی یعنی فروع کافی:

متن عربی:

باب (شهادة الصبیان) 1 - علی بن إبراهیم، عن محمد بن عیسى، عن یونس، عن أبی أیوب الخزاز قال: سألت إسماعیل بن جعفر متى تجوز شهادة الغلام، فقال: إذا بلغ عشر سنین قال: قلت: ویجوز أمره؟ قال: فقال: إن رسول الله صلى الله علیه وآله دخل بعائشة وهی بنت عشر سنین ولیس یدخل بالجاریة حتى تکون امرأة فإذا کان للغلام عشر سنین جاز أمره وجازت شهادته [پاورقی کتاب: لعل ذکرهم لهذا القول المبنى على القیاس الباطل من إسماعیل لبیان عدم قابلیته للإمامة. (آت)].

ترجمه:

1-  ابو ایوب خزّار گوید: از اسماعیل پسر امام صادق علیه السّلام پرسیدم: چه زمانى شهادت پسربچه جایز است‌؟
فرمود: هنگامى که به ده‌سالگى برسد.
گفتم: و ازدواجش جایز است‌؟
فرمود: پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و اله با عایشه ازدواج نمود، در حالى‌که او ده ‌ساله بود و ازدواج با دختر بچه جایز نیست، مگر این‌که زن محسوب گردد. پس هرگاه پسربچه ده‌ ساله باشد، ازدواج و شهادتش جایز است.

[در پاورقی هم اشاره میشه در اینجا قیاس باطلی صورت گرفته (سن ازدواج بانو عایشه و سن شهادت مردان) و اسماعیل هم امام نیست (یعنی معصوم نیست که بگوییم روایت به معصوم میرسد) ].

منبع ترجمه: فروع کافى، ترجمه محمد حسین رحیمیان، جلد 10، نشر قدس، قم، اول، 1388 ه ش، صفحه 420.

 

میرویم سراغ بررسی سلسله سند روایت:

علی بن إبراهیم: علی بن ابراهیم قمی از فقیهان و مفسران بزرگ امامی و از اصحاب امام هادی(ع) بوده، وی از اساتید مرحوم کلینی بوده است. از نظر روایی وی ثقه (مورد وثوق) است: طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق، صفحه 152 153.

محمد بن عیسى: محمد بن عیسی بن عُبَیْد بن یقطین، راوی معروف شیعه و از اصحاب ائمه هست که در وثوق و اعتبار وی اختلاف می باشد. قدمای از رجالیون و بزرگان این فن در شخصیت رجالی محمد بن عیسی بن عبید اختلاف نظر دارند. پس از نقد و بررسی این نتیجه حاصل است که مقتضی برای وثاقت محمد بن عیسی بن عبید هم چون روایت فضل بن شاذان و توثیق وی توسط نجاشی و اصحاب امامیه، وجود دارد و تنها چیزی که به عنوان مانع برای وثاقت محمد بن عیسی بن عبید محسوب می شود، تضعیف شیخ طوسی است که خود بنفسه موضوعیت نداشته بلکه مستند به استثنا صورت گرفته توسط ابن ولید و شیخ صدوق در روایات محمد بن عیسی بن عبید می باشد. این استثنا و تضعیف نیز تنها در مورد منفردات محمد بن عیسی بن عبید از یونس بن عبد الرحمن و یا منفردات محمد بن احمد بن یحیی از محمد بن عیسی بن عبید به سند منقطع است نه مطلق روایات محمد بن عیسی بن عبید. لذا روایاتی که محمد بن عیسی بن عبید در اسناد آن قرار گرفته است، در صورتی که از نوع این دو دسته از روایات نباشد، نمی توان آنها را با استناد به رای ابن ولید و شیخ صدوق، ضعیف دانست. (منبع: نقد نگره تضعیف محمد بن عیسی بن عبید بن یقطین، نویسندگان: علی اکبر ایزدی فرد، سید علی اکبر ربیع نتاج، سید مجتبی حسین نژاد، تحقیقات علوم قرآن و حدیث سال سیزدهم تابستان 1395 شماره 2. و نجاشی، احمد بن علی، الرجال، تحقیق موسی شبیری زنجانی،‌ قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۵ش، صفحه 333 و 334.

یونس بن عبدالرحمان کیست؟ همانی که روایت سن عایشه در اینجا از وی نقل شده و بنابراین این روایت در دسته روایات ضعیف قرار می­گیرد [خود یونس بن عبدالرحمان ضعیف خوانده نشده بلکه روایاتی را که محمد بن عیسی از وی نقل کرده را ضعیف خوانده اند].

یونس: یونس بن عبدالرحمن از اصحاب امام موسی کاظم (ع) و امام رضا (ع) بوده است. در وثاقت وی شکی نیست (ر.ک: کشى، محمد بن عمر، إختیار معرفة الرجال(‏رجال الکشی)، تلخیص شیخ طوسی، مؤسسة نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، 1409ق‏، جلد 1، صفحات 483 الی 485).

أبی أیوب الخزاز: ابوایوب ابراهیم بن عثمان خزاز کوفی از اصحاب سه امام شیعه بوده البته برخی میگویند روایت مستقیمی را از امام شیعه نقل نکرده لکن بطور کل وی را ثقه برشمردند. (منبع: کشى، محمد بن عمر، إختیار معرفة الرجال(‏رجال الکشی)، تلخیص شیخ طوسی، جلد 1، صفحه : 366)

اسماعیل بن جعفر: روایات نقل شده از وی معتبر نیستند، وبسایت مرکز دایرة المعارف اسلامی در مقاله ای درباره وی میگوید:

آگاهیهای‌ ما دربارۀ زندگی‌ و فعالیتهای‌ اسماعیل‌ اندک‌ است‌ و از شخصیت‌، نحوۀ نگرش‌ و اعتقادات‌ او چیزی‌ دانسته‌ نیست‌. تنها برخی‌ روایات‌ پراکنده‌ که‌ به‌ واسطۀ منابع‌ امامیه‌ و بیشتر توسط کشّی‌ نقل‌ شده‌، می‌تواند برخی‌ از زوایای‌ شخصیت‌ اسماعیل‌ را آشکار سازد. مهم‌ترین‌ مطلبی‌ که‌ از آن‌ گزارشها به دست‌ می‌آید، این‌ است‌ که‌ اسماعیل‌ با برخی‌ از گروههای‌ افراطی‌ شیعی‌ و غالیان‌ که‌ رفتار و اعتقادات‌ آنها با منش‌ و مشی‌ امام‌ صادق‌(ع‌) سازگار نبوده‌، ارتباط داشته‌، و امام‌ (ع‌) نیز از این‌ روابط، آگاه‌، اما ناخشنود بوده‌ است‌. (www.cgie.org.ir/fa/article/230450).

نکته جالب دیگه اینجاست که در این روایت حتی اسماعیل نمیگه از پدرم شنیدم یا... بلکه به نقل از خود او جواب سوال داده میشود و نه پدرش که امام شیعه بوده است.

بقیه عالمان علم رجال هم در توثیق یا ذم اسماعیل اختلاف نظر دارند، آیت الله خویی تمام روایاتی که دال بر ضعف و رد اسماعیل هستند رو عمدتا بدلیل وجود یک نفر راوی ضعیف رد کرده و برخی رو هم بیان نموده مخاطب اسماعیل نیست و در انتها نیز بیان میدارد اسماعیل بن جعفر فردی جلیل و مورد عطوفت و مهربانی امام صادق (ع) بوده است که روایتی از صدوق آن را تایید می کند که بعد از وفات امام صادق (ع) صورت پذیرفته است (منبع: معجم الرجال الحدیث، جلد 3، صفحات 124 الی 127). شیخ طوسی درباره ثقه بودن یا نبودن وی سکوت میکند (رجال طوسی، باب همزه، صفحه 159) و کشی نیز هم روایت در مدح وی و هم روایت در رد وی را بیان میکند (منبع: رجال کشی، جلد اول، صفحه 217 و 245).

بنابراین به راوی اول [اسماعیل] و راوی چهارم این روایت اشکال وارد است.

همچنین این روایت با بسیاری دیگر از روایت ها که سن ازدواج بانو عایشه را غیر ده سال بیان کردند اختلاف دارد.

نکته بعدی این است که در این روایت تصریح شده پسر بچه ده ساله میتواند شهادت بدهد لکن در شرع بنا به برخی روایات موثق یکی از شرایط شهادت بالغ بودن فرد است و این در حالیست که پسر بچه ده ساله اصلا بالغ نیست!!.

نمیدانم دلیل نقل این چنین روایتی توسط فرد ملحد چه بوده لکن امیدوارم از روی بیسوادی نبوده باشد.

و اما برویم سراغ دو نقل قول دیگری که از علامه مجلسی و شیخ جعفر سبحانی نقل شده است:

علامه پیرامون این روایت در مرآة العقول میگوید:

وقوله علیه‌السلام: « ولا ینوى » إما بالبناء للمجهول أی لا ینوى الشهود ظلم المعسر ، أو بالبناء للفاعل ویکون ضمیر الفاعل راجعا إلى المعسر ، أی لا ینوی المعسر ، ظلم صاحب الحق بل ینوی الأداء عند الیسار ، ویحتمل أن تکون الجملة حالیة أی إذا لم ینو الظلم أیضا لا یجوز الشهادة ، لأنه مخالف أو لذلک والإعسار معا وهو بعید ، ویحتمل إرجاع الضمیر إلى جنس الشاهد ، وهو أیضا بعید ، وقرأ العلامة الأردبیلی ولا یتوى بالتاء المثناة الفوقانیة ، قال : فیکون ظلمه منصوبا على أن یکون مفعولا له ، والتوى الهلاک أی لا یهلک مال المؤمن المدیون لأجل ظلم صاحب المال المخالف ، ولا یخفى ما فیه من التعسف.

الحدیث الأول : صحیح.

ولعل ذکرهم لهذا القول المبنی على القیاس الباطل من إسماعیل لبیان، عدم قابلیته للإمامة.

دقت کردید؟ علامه در قسمت بولد شده پاورقی کتاب کافی را ذکر کرده که در اینجا قیاس باطل صورت گرفته است [ازدواج بانو عایشه با سن شهادت مردان] و در ادامه هم گفته اسماعیل امام نیست.

این روایت از نظر علامه صحیح است چون راویانش تا اسماعیل ثقه هستند لکن موقوف هست چون به معصوم نمیرسد و بهمین خاطر در کتاب دیگر خودش میگوید:

الحدیث 49

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ قَالَ:سَأَلْتُ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَعْفَرٍ مَتَى تَجُوزُ شَهَادَةُ الْغُلَامِ فَقَالَ إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ قَالَ قُلْتُ أَ یَجُوزُ أَمْرُهُ قَالَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص دَخَلَ بِعَائِشَةَ وَ هِیَ بِنْتُ عَشْرِ سِنِینَ وَ لَیْسَ یُدْخَلُ بِالْجَارِیَةِ حَتَّى تَکُونَ امْرَأَةً فَإِذَا کَانَ لِلْغُلَامِ عَشْرُ

الحدیث التاسع و الأربعون: صحیح موقوف.

منبع: ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار؛ علامه مجلسی، جلد 10، صفحه 102.

چنانچه مشاهده میکنید روایت موقوف خوانده شده.

حدیث صحیحی که موقوف نباشد باید شامل این ویژگی ها باشد:

یک. روایتى که صدورش از معصوم، قطعى باشد؛

دو. در کنار علم به صدور حدیث از معصوم، فاقد معارضِ قوى‏تر از خود باشد؛

سه. در عین فقدان قطعیت صدور روایت از معصوم، صحّت مضمون آن، در واقع، قطعى باشد.

منبع: مجموعه مقالات فارسى، کنگره بین المللى‏ کلینی، ج‏2، ص 591.

مشخصاً این روایت این ویژگی ها رو ندارد و حتی خود علامه در ادامه به برخی اقوال پرداخته که نقض کننده این روایت هستند، بعنوان مثال شرط بالغ بودن برای شهادت (در صفحات بعد مرآة العقول).

آیت الله سبحانی هم در کتاب خود سن ازدواج عایشه را تأیید نکرده و از این روایت برای سن پسران پیرامون شهادت استفاده کرده و ارجاع آیت الله هم به کتاب وسائل الشیعه هست که در آن این روایت نقل میشود لکن نویسنده وسائل الشیعه پس از نقل روایت میگوید:

ورواه الشیخ باسناده عن علی بن إبراهیم وکذا کل ما قبله. أقول:

قول إسماعیل لیس بحجة واستدلاله هنا لیس بصحیح کما لا یخفى وعلى، تقدیر کونه حدیثا سمعه من أبیه علیه السلام یکون مخصوصا بما مر ویأتی.

منبع: وسائل الشیعه، الشیخ حر العاملی، جلد 18، ط الاسلامیة، صفحه 252 و 253.

در اینجا بیان میشود شیخ کلینی که روایت را از علی بن ابراهیم نقل کرده بر حسب اینکه اسماعیل این روایت را از پدرش شنیده نقل کرده است [در حالی که هیچ سندی نیست که نشان بدهد از پدرش شنیده].

در تأیید اینکه این روایت از معصوم نیست و اعتبارش کاملا محل خدشه است مرحوم فیض کاشانی نیز در اشکال به این روایت میگوید که از معصوم نیست و اینرا بعنوان یک اشکال و خدشه بیان میکند:

فی هذا الحدیث ما لا یخفى فإن حکم الرجل و المرأة لا یجب أن یکون واحدا فی کل شی‏ء أ لا ترى إلى الأمر الذی جعل جامعا فإن صاحب العشر سنین من الرجال لا یتأتى منه النکاح غالبا إلّا أن الأمر فیه سهل لعدم اتصال الحدیث بالمعصوم‏.

منبع: الوافی، ملا محسن (فیض) کاشانی، جلد ‏16، صفحه 973.

اگر کمی به سلسله سند روایت دقت میشد هیچ وقت آنرا بعنوان روایت مربوط به سن عایشه در اینجا کسی نقل نمیکرد ولکن دقت چیزی هست که ازین جماعت انتظار نمیرود.

 

د) پیامبر اسلام با عایشه شش ساله عقد کرد. (منتهی الامال، جلد 1، صفحه 80)

در منتهی الامال برای این روایت هیچ سلسله سندی ذکر نشده که ما بتوانیم آنرا بررسی کنیم و احتمالا مؤلف به تبعیت از منابع اهل تسنن روایت را نقل کرده است. متن کامل روایت بدین شرح است:

حضرت رسول خدا (ص) تا خدیجه زنده بود هیچ زن دیگری نگرفت و هم در آن سال عایشه را خطبه کرد و در آن هنگام او شش ساله بود و زفاف او در سال اول هجرت افتاد و هم در آن سال ابتدای اسلام انصار شد.

در این روایت گفته میشه در سال وفات حضرت خدیجه (س) پیامبر (ص) بانو عایشه را عقد و در سال اول هجرت با وی عروسی [زفاف، همبستری] میکند ولی نشان خواهیم داد بانو عایشه چه در سال وفات حضرت خدیجه و چه در سال اول هجرت، شش یا نه ساله تحت هیچ شرایط و با هیچ منطقی نمیتوانسته باشد [وفات حضرت خدیجه سه سال قبل از هجرت بوده].

 

ه) عایشه همسر باکره پیامبر بود که هنگام زفاف با پیامبر نه سال داشت. (بحار الانوار، جلد 22، صفحه 191)

ترجمه کامل قسمت مربوط به عایشه در آن روایت بدین شرح است:

سوم: عـایشه دختر ابوبکر هفت سـاله بودکه رسول خـد اصـّلی االله علیه و آله دوسـال قبـل از هجرت از او خواسـتگاری نمود. گفته شده است: در زمان خواسـتگاری دختری شش ساله بود و نه سال داشت که در ماه شوال به مدینه مهاجرت نمود و پیامبر بـا او ازدواج کرد. در میان زنان پیامبر تنها زنی بودکه قبل از وصـلت باحضـرت، باکره بود و هیجـده ساله بودکه حضـرت به شهادت رسـیدند. تا زمان خلافت معاویه عمرکردکه تقریبا در آنوقت هفتادساله بود.

بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی، محمد باقر المجلسی، ترجمه گروهی از مترجمان، تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲، جلد 22 صفحه 441.

این روایت به نقل از مناقب ابن آشوب است چون در ابتدای آن گفته میشود: « منـاقب ابن شـهر آشوب: امام صادق علیه السـلام فرمود:...» در خود مناقب که مراجعه میکنیم بدین صورت آورده شده است:

و عایشه بن ابی بکر و هی ابنة سبع قبل الهجره بسنتین و یقال کانت ابنه ست و دخل بها بالمدینة فی شوال و هی ابنة تسع و لم یتزوج غیرها بکرا.

منبع: مناقب آل ابی طالب، محمد بن علی بن شهر آشوب، جلد 1، صفحه 159.

ترجمش میشود [متنش مشابه روایت دیگر بحار الانوار هست و نیاز به مراجعه به کتاب ترجمه هم نیست]:

پیامبر دو سال قبل از هجرت با عایشه، که هفت ساله بود، ازدواج کردند و گفته شده: او شش ساله بوده است، و در نه سالگی با او عروسی کردند و هیچ زن باکره ای غیر از او نداشتند.

من نتوانستم سلسله سندی برای این روایت پیدا کنم، اگر انتشار دهندگان این روایت در فضای مجازی سلسله سند کاملی را سراغ دارند که حتی در این کتابم نیست تا بوسیله آن بتوان اعتبار و صحت روایت را سنجید، آنرا بگویند ممنون  میشوم و اگر نه پس بازهم گویا اشتباه کردند که این چنین روایت بدون سندی را آورده اند.

 

و) پیامبر در هفت سالگی عایشه با او ازدواج کرد و زمانی که عایشه نه ساله بود با او زفاف کرد. (حیوة القلوب، علامه مجلسی، جلد 2، صفحه 596)

پناه بر خدا، این بنده های خدا یا واقعا بیسوادند یا ما را احمق فرض کردند، علامه در این کتاب همان روایت بحار الانوار رو نقل کرده بعد این روایت را بعنوان یک سند دیگر بازهم نقل کرده اند!!. کمی انصاف و منطق خوب نیست آدم داشته باشد؟.

 

توجه کنید که اینکه عایشه بین سال منتهی به هجرت تا سال اول هجرت ازدواج کرده یا بین سال دوم تا چهارم هجرت عروسی کرده درسته و منابع سنی و شیعی روی این مسئله اتفاق نظر دارند که زمان ازدواج بانو عایشه در این محدوده زمانی بوده است لکن مسئله مورد بحث سن عایشه در اون زمان بوده که نشان میدهم بسیار بیشتر از نه سال بوده است [علت اینکه در منابع شیعی نشان دادم راویان روایت ها نیز مورد ایراد هستند همین مورده و نشان میده در سن میتونسته دخل و تصرفی صورت بگیره یا اشتباه رخ بده چون چیزی هم که با روایات دیگر در تناقضه همین سن هست نه زمان ازدواج]. بعبارتی این نیست که من بیام بگم صفر تا صد تمام روایات باطله، بلکه با استناد به روایات مشابه در همان منابع نشان میدهم این روایات قسمتی از حقیقت رو با اشتباهی فاحش مخلوط کردند و محدوده زمانی ازدواج عایشه رو درست لکن سن عایشه در زمان ازدواج رو اشتباه نقل کردند.

 

 

بخش دوم، روایات موجود در منابع اهل تسنن:

روایت های مربوط به منابع شیعه تمام شد و روایت دیگری غیر از اینهایی که در فضای مجازی موجود است نیست [البته دوبار هم مورد تکراری بیان کرده بودند]. حال میرسیم به منبع اصلی روایات مربوط به سن ازدواج بانو عایشه یعنی منابع اهل تسنن. در این جا من ابتدا تمام روایات موجود را برای شما خواننده عزیز نقل میکنم [ترتیب نقل ملحدین ما در فضای مجازی نه تنها افتضاح است بلکه مثلا شده ابونعیم اصفهانی را امام خطاب کرده باشند!! نمیدانم این هم از روی اشتباه بوده یا بیسوادیشان] روایات به ترتیب سن بانو عایشه مرتب شده و علاوه بر آن دیدگاه تنی چند از مستشرقین رو نیز نقل میکنم و سپس از دل روایات تا حدی متناقض، محدوده واقعی سن ازدواج رو بطوری که نشود به آن ایراد گرفت بیان میکنم:

 

الف) ازدواج در شش سالگی

ابن سعد در الطبقات الکبری:

از عمره نقل شده است که میگوید: شنیدم که عایشه می گفت: پیامبر در ماه شوال سال دهم بعثت و سه سال پیش از هجرت، مرا که شش ساله بودم، به همسری برگزید و پیامبر هجرت کرد و در روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول وارد مدینه شد، و در ماه شوال همان سال، که هشتمین ماه هجرت بود، با من زفاف نمود، و در آن هنگام، نه ساله بودم.

منبع: محمد بن سعد، الطبقات الکبری، جلد 8، صفحه 46.

صحیح بخاری:

در صحیح بخاری از عایشه نقل شده که در سن شش سالگی ازدواج و نه سالگی عروسی [زفاف] کرده است.

منبع: محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، جلد 7، صفحه 17، حدیث 5134.

صحیح مسلم:

همان متن بخاری را نقل کرده است.

منبع: مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، جلد 2، صفحه 1039، حدیث 1422.

ابن قتیبه:

پیامبر در مکه با عایشه ازدواج کرد در حالی که او شش ساله بود و در مدینه باوی عروسی کرد در حالیکه نه ساله بود.

منبع: عبدالله بن مسلم ابن قتیبه، المعارف، صفحه 134.

محمد بن جریر طبری:

پیامبر (ص) بعد از وفات خدیجه با عایشه ازدواج نمود... عایشه در این زمان شش سال داشت.

منبع: محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری، جلد 3، صفحه 163.

بیهقی:

پیامبر سه سال بعد از فوت خدیجه با عایشه ازدواج کرد، و عایشه در آن زمان دختری 6 ساله بود؛ و با وی عروسی نمود، در حالی که او دختری 9 ساله بود.

منبع: احمد بن حسین بیهقی، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، جلد 2، صفحه 410.

ابن جوزی:

پیامبر در شوال سال دهم بعثت با عایشه در حالی که وی شش ساله بود ازدواج کرد و در نه سالگی با وی عروسی نمود.

منبع: علی بن محمد ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، جلد 3، صفحه 17.

ابن اثیر:

رسول خدا بعد از وفات خدیجه، سه سال قبل از هجرت در مکه، با عایشه که 6 ساله بود ازدواج کرد.

منبع: علی بن ابی الکرم ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، جلد 2، صفحه 110.

ابن حجر:

عایشه گفت: رسول خدا با من ازدواج کرد در حالی که من دختری شش ساله بودم و مرا به خانه اش برد در حالی که من نه ساله بودم و پیامبر از دنیا رفت در حالی که من هجده ساله بودم.

منبع: ابن حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، جلد 8، صفحه 232.

عمرانی:

پیامبر در مکه با عایشه ازدواج کرد در حالی که وی شش ساله بود و یک سال بعد از هجرت با او عروسی نمود، در حالی که او 9 سال داشت.

محمد بن علی عمرانی، الانباء، صفحه 46.

بلاذری:

عایشه شش ساله و به قولی هفت ساله بود که در مکه با پیامبر ازدواج نمود.

منبع: یحی بن جابر بلاذری، انساب الاشراف، جلد 1، صفحه 409.

مقریزی:

عایشه گفت: پیامبر بعد از وفات خدیجه در حالی که من شش ساله بودم با من ازدواج کرد و در حالی که نه ساله بودم با من عروسی نمود.

منبع: تقی الدین احمد بن علی مقریزی، امتاع الاسماع، جلد 6، صفحه 37.

ابن کثیر:

از عروه نقل شده است که گفت: رسول خدا (ص) سه سال بعد از خدیجه با عایشه ازدواج کرد و عایشه در زمان ازدواج، شش ساله بود و در زمان عروسی نه ساله.

منبع: اسماعیل بن عمر ابن کثیر، البدایة و النهایة، جلد 3، صفحه 131.

ذهبی:

عایشه گفت: پیامبر بعد از وفات خدیجه قبل از هجرت با من ازدواج کرد، در حالی که من شش ساله بودم و با من عروسی نمود در حالی که دختری نه ساله بودم.

منبع: شمس الدین محمد بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهید و الأعلام، جلد 1، صفحه 279.

صاحبان دو کتاب نه چندان معتبر سبل الهدی و شذورات الذهب نیز هستند که آنها نیز میگویند بانو عایشه در شش سالگی ازدواج و نه سالگی عروسی کرده است:

ر.ک: یوسف الصالحی الشامی، سبل الهدی، جلد 11، صفحه 166. و شهاب الدین حنبلی دمشقی، شذورات المذهب، جلد 1، صفحه 259.

 

ب) ازدواج در هفت سالگی

ابن اسحاق:

عایشه هفت ساله بود که رسول خدا با وی نکاح کردند و نه ساله بود که او را به خانه بردند [عروسی کردند].

منبع: محمد بن اسحاق همدانی، سیرت رسول الله، صفحه 583.

نسائی:

از عایشه نقل کرده است که گفت: رسول خدا با من در سن هفت سالگی ازدواج کردند.

منبع: النسائی، سنن النسائی، جلد 6، صفحه 82، حدیث 3256.

ابن ماجه:

مشابه نسائی روایت کرده از عایشه که در سن هفت سالگی ازدواج کرده است.

منبع: ابن ماجه، سنن ابن ماجه، جلد 3، صفحه 76، حدیث 1877.

ابوداود:

عایشه گفت: پیامبر (ص) وقتی با من ازدواج کردند که من شش یا هفت ساله بودم. وقتی ما به مدینه آمدیم، چند زن آمدند. مادرم وقتی من در حال تاب بازی بودم پیش من آمد؛ مرا بردند و آماده و آراستند، پس مرا نزد پیامبر خدا بردند...

منبع: ابوداود، سنن ابی داود، جلد 4، صفحه 284، حدیث 4933.

فسوی:

عایشه گفت: پیامبر بعد از وفات خدیجه قبل از خروج از مکه در حالی که من هفت یا شش ساله بودم مرا تزویج کردند.

منبع: یعقوب بن سفیان الفسوی، المعرفة و التاریخ، جلد 3، صفحه 268.
ابوسعید واعظ خرگوشی:

عایشه را به مکه بخواست و او هفت ساله بود، و چون زفاف برفت او را نه سال بود.

منبع: ابوسعید واعظ خرگوشی، شرف النبی، صفحه 201.

ابن عبدالبر:

عایشه گفت: رسول خدا (ص) با من ازدواج کرد در حالی که من هفت ساله بودم و با من عروسی نمود در حالی که نه ساله بودم.

منبع: محمد بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، جلد 4، صفحه 1881.

ابن ابی الحدید:

وی نیز سن ازدواج بانو عایشه با پیامبر (ص) را هفت و سن عروسی را نه ذکر میکند.

منبع: ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغه، جلد 9، صفحه 190.

برخی مانند مقریزی نه سالگی را بعنوان ازدواج بیان میکنند و نه هفت سالگی لکن ابتدای قول از «قیل» استفاده میکنند که در نتیجه مشخص نیست مأخذشان از کجا بوده است.

منبع: تقی الدین احمد بن علی مقریزی، امتاع الاسماع، جلد 6، صفحه 42.

 

دیدگاه مستشرقین

کارن آرمسترانگ:

دختر کوچک ابوبکر در سال 620، در حالی که فقط شش سال داشت به ازدواج پیامبر درآمد.

منبع: کارن آرمسترانگ، بیوگرافی محمد پیامبر، صفحه 122.

مارتین لینگز:

موقع ازدواج، عایشه تنها شش سال داشت ولی پیامبر از پنجاهمین سال عمرش گذشته بود.

مارتین لینگز، محمد برپایه کهن ترین منابع، صفحه 202.

گوستاو لوبون:

پیامبر در ده سالگی با عایشه ازدواج کرد.

منبع: گوستاو لوبون، تاریخ تمدن اسلام و عرب، صفحه 117.

 

چنانچه مشخص است مستشرقین نیز عیناً از روایاتی که بیان کردیم تبعیت کرده و حتی زحمت بررسی کامل منابع آن روایات پیرامون سن ازدواج بانو عایشه را نیز به خود نداده اند.

 

 

و اما تا بدینجای کار اکثر منابع چه اطلاعاتی به ما می دهند؟:

 

زمان عقد بانو عایشه:

 

دیدگاه اکثریت:

سال سیزدهم بعثت [قبل از خروج پیامبر از مکه و بعد از وفات خدیجه (س)، دقت کنید اکثر روایات همین عبارت رو میگفتند، وفات حضرت خدیجه (س) سال دهم بعثت بوده و زمان خروج پیامبر از مکه سال سیزدهم بعثت، بنابراین با توجه به مابقی روایات، سال سیزده بعثت تا قبل از خروج پیامبر میشود زمان ازدواج بانو عایشه]. در این بین کارن آرمسترانگ و برخی منابع همچون طبقات ابن سعد اشاره به ازدواج در سال 620 میلادی (سال دهم بعثت میکنند) که این قول توسط اکثریت منابع رد میشود و بنابراین نمیتوانیم رأی به صحت آن بدهیم چون باید روایات بسیاری از منابع را باطل کنیم!!.

البته توجه داشته باشید هیچ منبعی به عروسی در سال دهم بعثت اشاره نمیکند و من باب مثال طبقات ابن سعد عقد را در آن سال بیان میکند و عروسی سه سال بعد و در سال هجرت صورت میگیرد. بنابراین اشتراک همین منبع با برخی منابع دیگر در این است که روی عقد یا عروسی پیامبر با بانو عایشه در سال هجرت اتفاق نظر دارند [چون برخی عقد را در سال هجرت بیان کردند] پس این قول عقد در سال دهم بعثت یا سه سال قبل از هجرت باطل بوده و نمیتواند صحیح بوده باشد.

 

زمان عروسی بانو عایشه:

دو الی سه سال بعد از زمان ازدواج وی بوده [زیرا تقریبا تمام منابع به اختلاف دو الی سه ساله بین ازدواج و عروسی پیامبر (ص) با بانو عایشه گواهی میدادند و اگر زمان عقد سال هجرت باشد دو الی سه سال بعد از آن میشود زمان عروسی (یعنی سال دوم یا سوم هجرت)].

 

نکته: البته توجه داشته باشید برخی فاصله بین بعثت تا هجرت را ده سال بیان کرده اند و نه سیزده سال لکن در اینجا ما بنا را بر قول سیزده سال می­گذاریم (اگرچه این مهم باعث تفاوتی در سن ازدواج بانو عایشه نمیشود چون اگر ملاک اصلی را سال هجرت قرار بدهیم و نه سال دهم یا سیزدهم بعثت دیگر به مشکلی بر نمیخوریم).

 

تا بدینجای کار بر اساس ظاهر روایاتی که نقل کردیم:

 

سن عایشه هنگام ازدواج: شش الی هفت.

سن عایشه هنگام عروسی: نه.

 

 

حال برای درک بهتر موضوع میرویم سراغ زمان ازدواج بانو عایشه:

محمد بن اسماعیل بخاری از خود عائشه نقل می کند که رسول خدا سه سال بعد از حضرت خدیجه سلام الله علیها با او ازدواج کرده است:

حدثنا قُتَیْبَهُ بن سَعِیدٍ حدثنا حُمَیْدُ بن عبد الرحمن عن هِشَامِ بن عُرْوَهَ عن أبیه عن عَائِشَهَ رضی الله عنها قالت ما غِرْتُ على امْرَأَهٍ ما غِرْتُ على خَدِیجَهَ من کَثْرَهِ ذِکْرِ رسول اللَّهِ (ص) إِیَّاهَا قالت وَتَزَوَّجَنِی بَعْدَهَا بِثَلَاثِ سِنِینَ وَأَمَرَهُ رَبُّهُ عز وجل أو جِبْرِیلُ علیه السَّلَام أَنْ یُبَشِّرَهَا بِبَیْتٍ فی الْجَنَّهِ من قَصَبٍ.

از عائشه نقل شده است که به هیچ زنی به اندازه خدیجه ، حسادت نکردم؛ زیرا: (الف) رسول خدا زیاد از او یاد می‌کرد؛ (ب) رسول خدا سه سال بعد از خدیجه با من ازدواج کرد؛ (ج) خداوند به رسول خدا و یا جبرئیل دستور داد که  به خدیجه  سلام رسانده و او را به خانه‌ای در بهشت بشارت دهد که از نی ساخته شده است.

البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل ابوعبدالله (متوفای۲۵۶هـ)، صحیح البخاری، ج ۳ ، ص ۳۶۰۶، ح۳۶۰۶ ،کتاب فضائل الصحابه، بَاب تَزْوِیجِ النبی خَدِیجَهَ وَفَضْلِهَا رضی الله عنها ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامه بیروت، الطبعه: الثالثه، ۱۴۰۷ ۱۹۸۷.

با توجه به این که حضرت خدیجه سلام الله علیها در سال دهم بعثت از دنیا رفته‌اند؛ پس زمان ازدواج رسول خدا با عائشه در سال سیزدهم بعثت بوده است.

و ابن ملقن بعد از نقل روایت بخاری و استدلال به آن می‌گوید :

وبنى بها بالمدینه فی شوال فی السنه الثانیه .

رسول خدا در سال دوم هجری، عائشه را به خانه خود آورد.

الأنصاری الشافعی، سراج الدین أبی حفص عمر بن علی بن أحمد المعروف بابن الملقن (متوفای۸۰۴ هـ)، غایه السول فی خصائص الرسول صلى الله علیه وسلم ،  ج ۱ ، ص ۲۳۶ ، تحقیق : عبد الله بحر الدین عبد الله ، ناشر : دار البشائر الإسلامیه  بیروت  ۱۴۱۴هـ ۱۹۹۳م.

طبق این نقل، رسول خدا در سال سیزدهم بعثت، عائشه را به عقد خود درآورده و در سال دوم هجری رسماً با او عروسی کرده است.

از نقل برخی دیگر از بزرگان اهل سنت به این مهم نیز میتوان رسید که ازدواج رسول خدا با عائشه در سال چهارم هجری بوده است. بلاذری در انساب الأشراف در شرح حال سوده ، همسر دیگر رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌نویسد:

وتزوج رسولُ الله صلى الله علیه وسلم، بعد خدیجه، سوده بنت زَمعه بن قیس، من بنی عامر بن لؤی، قبل الهجره بأشهر فکانت أول امرأه وطئها بالمدینه.

رسول خدا بعد از خدیجه، چند ماه قبل از هجرت با سوده بنت زمعه ، ازدواج کرد و او نخستین همسری بود که رسول خدا در مدینه با او همبستر شد.

البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر (متوفای۲۷۹هـ)، أنساب الأشراف، ج ۱ ، ص ۱۸۱، طبق برنامه الجامع الکبیر.

از طرف دیگر ذهبی مدعی است که سوده بن زمعه، چهار سال تنها همسر رسول خدا بوده است:

وتوفیت فی آخر خلافه عمر ، وقد انفردت بصحبه النبی صلى الله علیه وسلم أربع سنین لا تشارکها فیه امرأه ولا سریه ، ثم بنى بعائشه بعد … .

سوده در سال آخر خلافت عمر از دنیا رفت، او چهار سال تنها همسر رسول خدا بود ، هیچ زنی و هیچ کنیزی در آن چهار سال با سوده در این امر شریک نبود، سپس رسول خدا با عائشه ازدواج کرد.

الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفای۷۴۸هـ)، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ج ۳ ، ص ۲۸۸ ، تحقیق د. عمر عبد السلام تدمرى، ناشر: دار الکتاب العربی لبنان/ بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۰۷هـ ۱۹۸۷م.

در نتیجه میتوان گفت عائشه در سال چهارم هجرت (چهار سال بعد از ازدواج رسول خدا با سوده) با آن حضرت ازدواج کرده است.

 

حال، دوباره اطلاعاتمان را درباره زمان ازدواج بانو عایشه دسته بندی می کنیم:

زمان عقد:

سال هجرت مصادف با سال سیزدهم بعثت (سه سال پس از وفات حضرت خدیجه (س) و در زمانی قبل از هجرت پیامبر [چیزی که اکثریت غالب منابع میگویند]).

 

زمان عروسی:

دو الی سه سال پس از عقد که می شود سه الی چهار سال پس از هجرت (سالهای سوم و چهارم هجری)

 

از آنجا که در اکثریت منابع سال ازدواج (عقد) برابر با سال سیزدهم بعثت است ما  زمان عقد بانو عایشه را همین سال در نظر می گیریم یعنی سال هجرت.

 

هیچ کس نمیتواند بگوید صفر تا صد این همه منبع از شیعه و سنی دروغ میگویند و ما هم نمیگوییم و از قضا میگوییم زمان عقد بانو عایشه درست است چون تمام منابع بدان گواهی میدهند ولی سن ازدواج بانو عایشه دیگر گواهی تمام آنها نیست بلکه چیزی است که با دیگر روایات در همان منابع در تعارض و تناقض است. زمان ازدواج بانو عایشه را بهیچ عنوان نمیتوان عقب تر برد چون حتی منابعی که از سن عایشه حرفی نزده اند زمان عقد وی را مشابه همین منابع بیان کردند و برای رفع تناقض در اینجا فقط به این نتیجه میرسیم که سن بانو عایشه در زمان عقد به اشتباه نقل شده است.

روایاتی که مربوط به کم بودن سن عایشه است عمدتا راوی اولش خود بانو عایشه می­باشد و برخی همچون سید جعفر مرتضی عاملی زنانگی [مثلا اینکه بانو عایشه بخواهد خود را کم سن و سال تر جلوه بدهد] را در این امر دخیل دانسته اند (منبع: سید جعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، جلد 3، صفحه 287). البته این نیز هست که حتی یک روایت ضعیف و بی اعتبار هم از پیامبر اکرم (ص) در دست نداریم که ایشان گفته باشند با بانو عایشه در شش یا هفت یا نه سالگی ازدواج کردند.

مسئله دیگری که در این بین هست این می­باشد که بیشتر احادیثی که سن بانو عایشه را هنگام ازدواج نه سال گفته اند، یا از طرف هشام بن عروه روایت شده و یا از سوی راویان عراقی. اما یک روایت از راویان اهل مدینه با اینکه هشام بیش از هفتاد سال نخست زندگی خود را بین ایشان گذراند در دست نداریم که این موضوع را تأیید کرده باشند. همچنین روایاتی که عروه در اواخر عمر و از راویان عراقی نقل کرده محل خدشه رجالیون بوده است. مؤلف تهذیب التهذیب در این زمینه می نویسد: مالک بن انس درباره آن عده احادیث او، که از طریق راویان عراقی روایت شده اند، ملاحظه داشت. ذهبی نیز در میزان الاعتدال درباره هشام می گوید: حافظه هشام در اواخر زندگی اش ضعیف شده بود. (منابع: ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، جلد 11، صفحه 48 و 51 و شمس الدین ذهبی، میزان الاعتدال، جلد 4، صفحه 301)

برای شما خواننده گرامی از سه راه اثبات میکنیم که عایشه هنگام عروسی با پیامبر نه ساله نبوده است.

 

الف) سن تولد عایشه (بصورت مستقیم) در گفتار دینوری:

دینوری میگوید:

قال أبو محمد:
ثم تزوّج النبیّ- صلّى الله علیه وسلم- عائشة بنت أبى بکر الصدّیق- رضى الله عنه- بکرا، ولم یتزوّج بکرا غیرها، وکان تزوّجه إیاها بمکة، وهی بنت ستّ سنین، ودخل بها بالمدینة وهی بنت تسع سنین، بعد سبعة أشهر من مقدمه المدینة، وقبض رسول الله- صلّى الله علیه وسلم- وهی بنت ثمانی عشرة سنة، وتکنى: أمّ عبد الله.
قال ابن قتیبة: حدّثنى: أبو الخطّاب، قال: حدّثنى مالک بن سعیر، قال: حدّثنى الأعمش، عن إبراهیم، عن/ 66/ الأسود، عن عائشة، قالت:
تزوّجنى رسول الله- صلّى الله علیه وسلم- وأنا بنت تسع سنین- ترید:
دخل بى- وکنت عنده تسعا.

 وبقیت إلى خلافة «معاویة» ، وتوفیت سنة ثمان وخمسین، وقد قاربت السبعین. وقیل لها: ندفنک مع رسول الله- صلّى الله علیه وسلم-؟ فقالت: إنی قد أحدثت بعده، فادفنونی مع أخواتى» . فدفنت بالبقیع، وأوصت إلى «عبد الله بن الزّبیر»

منبع: ابن قتیبة دینوری، المعارف، جلد 1، صفحه 134.

چنانچه مشاهده میکنید اگرچه در همین روایت بانو عایشه میگه در نه سالگی با پیامبر ازدواج کردم اما در ادامه گفته میشه عایشه در سال 57 یا 58 هجری و در سن هفتاد سالگی در گذشت و با این احتساب بانو عایشه سیزده یا چهارده سال قبل از هجرت متولد شده است. حال بنا بر سال ازدواج وی، بانو عایشه در هنگام ازدواج (سال هجرت) سیزده یا چهارده سال داشته است.

 

ب) سن اسماء (خواهر بزرگتر بانو عایشه) و اختلاف سنی عایشه با وی:

 

توجه داشته باشید اسماء نیز مشابه عایشه شخصیتی شناخته شده و همسر زبیر بن عوام بوده است.

 

ابونعیم اصفهانی در معرفه الصحابه می‌نویسد:

أسماء بنت أبی بکر الصدیق... کانت أخت عائشه لأبیها وکانت أسن من عائشه ولدت قبل التأریخ بسبع وعشرین سنه.

اسماء دختر ابوبکر، از جانب پدر خواهر عائشه و از او بزرگتر بود، اسماء، بیست و هفت سال قبل از تاریخ به دنیا آمد [منظور بیست و هفت سال قبل از هجرت است].

الأصبهانی، ابونعیم أحمد بن عبد الله (متوفای۴۳۰هـ)، معرفه الصحابه  ج ۶ ، ص ۳۲۵۳ ، رقم : ۳۷۶۹ ، طبق برنامه الجامع الکبیر.

طبرانی نیز میگوید:

مَاتَتْ أَسْمَاءُ بنتُ أبی بَکْرٍ الصِّدِّیقِ سَنَهَ ثَلاثٍ وَسَبْعِینَ بَعْدَ ابْنِهَا عبد اللَّهِ بن الزُّبَیْرِ بِلَیَالٍ وکان لاسماء یوم مَاتَتْ مِائَهُ سَنَهٍ وُلِدَتْ قبل التَّارِیخِ بِسَبْعٍ وَعِشْرِینَ سَنَهً وَقَبْلَ مَبْعَثِ النبی صلى اللَّهُ علیه وسلم بِسَبْعَ عَشْرَهَ سَنَهً .

اسماء دختر ابوبکر در سال هفتاد و سه و بعد از پسرش عبد الله بن زبیر از دنیا رفت. اسماء در هنگام وفات صد سال داشت، بیست و هفت سال قبل از تاریخ و هفده سال قبل از بعثت به دنیا آمده بود [در اینجا طبرانی فاصله بین بعثت و هجرت را ده سال در نظر گرفته است].

الطبرانی، سلیمان بن أحمد بن أیوب ابوالقاسم (متوفای۳۶۰هـ)، المعجم الکبیر، ج ۲۴ ، ص ۷۷ ، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبه الزهراء الموصل، الطبعه: الثانیه، ۱۴۰۴هـ ۱۹۸۳م.

ابن عساکر نیز می‌نویسد:

کانت أخت عائشه لأبیها وکانت أسن من عائشه ولدت قبل التاریخ بسبع وعشرین سنه

اسماء از جانب پدر، خواهر عائشه و بزرگتر از وی بود، اسماء بیست و هفت سال قبل از تاریخ به دنیا آمده بود.

ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبه الله بن عبد الله،(متوفای۵۷۱هـ)، تاریخ مدینه دمشق وذکر فضلها وتسمیه من حلها من الأماثل، ج ۶۹ ، ص ۹ ، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامه العمری، ناشر: دار الفکر بیروت ۱۹۹۵.

ابن اثیر می‌نویسد:

قال أبو نعیم : ولدت قبل التاریخ بسبع وعشرین سنه.

ابو نعیم گفته: اسماء بیست و هفت سال قبل از تاریخ به دنیا آمده است.

الجزری، عز الدین بن الأثیر أبی الحسن علی بن محمد (متوفای۶۳۰هـ)، أسد الغابه فی معرفه الصحابه، ج ۷ ، ص ۱۱ ، تحقیق عادل أحمد الرفاعی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، ۱۴۱۷ هـ ۱۹۹۶ م.

نووی می‌نویسد:

وعن الحافظ أبی نعیم قال ولدت أسماء قبل هجره رسول الله صلى الله علیه وسلم بسبع وعشرین سنه .

از حافظ أبونعیم نقل شده است که گفت: اسماء بیست و هفت سال قبل از هجرت به دنیا آمد.

النووی، ابوزکریا یحیی بن شرف بن مری، (متوفای۶۷۶ هـ) ، تهذیب الأسماء واللغات ، ج ۲ ، ص ۵۹۷ ـ ۵۹۸ ، تحقیق : مکتب البحوث والدراسات ، دار النشر : دار الفکر بیروت ، الطبعه : الأولى ، ۱۹۹۶م.

حافظ هیثمی می‌نویسد:

وکانت لأسماء یوم ماتت مائه سنه ولدت قبل التاریخ بسبع وعشرین سنه وولدت أسماء لأبی بکر وسنه إحدى وعشرون سنه.

اسماء در هنگام وفات صد سال داشت، بیست و هفت سال قبل از تاریخ به دنیا آمد، و ابوبکر در هنگام ولادت او بیست و یک سال داشت.

الهیثمی، ابوالحسن علی بن أبی بکر (متوفای ۸۰۷ هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج ۹ ، ص ۲۶۰ ، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الکتاب العربی القاهره، بیروت ۱۴۰۷هـ..

 بدرالدین عینی می‌نویسد:

أسماء بنت أبی بکر الصدیق... ولدت قبل الهجره بسبع وعشرین سنه ، وأسلمت بعد سبعه عشر إنساناً توفیت بمکه فی جمادى الأولى سنه ثلاث وسبعین بعد قتل ابنها عبد اللَّه بن الزبیر ، وقد بلغت المائه ولم یسقط لها سن ولم یتغیر عقلها ، رضی الله تعالى عنها .

اسما دختر ابوبکر، بیست و هفت سال قبل از هجرت به دنیا آمد، هفدهمین فردی بود که ایمان آورد، در سال هفتاد و سه و بعد از کشته شدن فرزندش عبد الله بن زبیر و در حالی که صد ساله شده بود از دنیا رفت. هیچ یک از دندان‌های او نیفتاده بود و عقلش نیز دچار اختلال نشده بود.

العینی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد الغیتابی الحنفی (متوفای ۸۵۵هـ)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج ۲ ، ص ۹۳ ، ناشر: دار إحیاء التراث العربی بیروت.

ابن حجر عسقلانی می‌گوید:

۸۵۲۵ أسماء بنت أبی بکر الصدیق زوج الزبیر بن العوام من کبار الصحابه عاشت مائه سنه وماتت سنه ثلاث أو أربع وسبعین .

اسماء دختر ابوبکر، همسر زبیر بن عوام که از بزرگان صحابه بود، صد سال زندگی کرد و در سال هفتاد و سه و یا هفتاد و چهار از دنیا رفت.

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفای۸۵۲هـ)، تقریب التهذیب، ج ۱ ، ص ۷۴۳ ، تحقیق: محمد عوامه، ناشر: دار الرشید سوریا، الطبعه: الأولى، ۱۴۰۶ ۱۹۸۶.

وقال هشام بن عروه عن أبیه بلغت أسماء مائه سنه لم یسقط لها سن ولم ینکر لها عقل وقال أبو نعیم الأصبهانی ولدت قبل الهجره بسبع وعشرین سنه

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفای۸۵۲هـ)، الإصابه فی تمییز الصحابه، ج ۷ ، ص ۴۸۷ ، تحقیق: علی محمد البجاوی، ناشر: دار الجیل بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۱۲هـ ۱۹۹۲م.

ابن عبدالبر قرطبی نیز می‌نویسد:

وتوفیت أسماء بمکه فی جمادى الأولى سنه ثلاث وسبعین بعد قتل ابنها عبد الله بن الزبیر بیسیر قال ابن اسحاق إن أسماء بنت أبی بکر أسلمت بعد اسلام سبعه عشر إنسانا وماتت وقد بلغت مائه سنه.

اسماء در جمادی الأول سال هفتاد و سه در مکه و بعد از کشته شدن فرزندش عبد الله بن زبیر از دنیا رفت. ابن اسحاق گفته: اسماء دختر ابوبکر بعد از هفده نفر اسلام آورد و در حالی از دنیا رفت که صد سال سن داشت.

النمری القرطبی، ابوعمر یوسف بن عبد الله بن عبد البر (متوفای ۴۶۳هـ)، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، ج ۴ ، ص ۱۷۸۳ ـ ۱۷۸۲ ، تحقیق: علی محمد البجاوی، ناشر: دار الجیل بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۱۲هـ..

صفدی می‌نویسد:

وماتت بعده بأیام یسیره سنه ثلاث وسبعین للهجره وهی وأبوها وابنها وزوجها صحابیون قیل إنها عاشت مائه.

اسماء بعد از گذشت مدت کوتاهی پس از عبد الله بن زبیر در سال هفتاد و سه از دنیا رفت. پدر، پسر و همسر او صحابی بودند و گفته شده است که او صد سال زندگی کرد.

الصفدی، صلاح الدین خلیل بن أیبک (متوفای۷۶۴هـ)، الوافی بالوفیات، ج ۹ ، ص ۳۶ ، تحقیق أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى، ناشر: دار إحیاء التراث بیروت ۱۴۲۰هـ- ۲۰۰۰م.

 

تا اینجا متوجه شدیم اسماء خواهر بانو عایشه در سال 27 قبل از هجرت به دنیا آمده و پس از صد سال عمر در سال 73 از دنیا رفته است [نهایتاً با یکسال اختلاف تمام نقل قول ها مشابه همین را بیان میکردند].

 

و اما میرویم سراغ میزان اختلاف سن بانو عایشه با خواهرش اسماء:

 

بیهقی نقل می‌کند که اسماء، ده سال از عائشه بزرگتر بوده است:

أبو عبد الله بن منده حکایه عن بن أبی الزناد أن أسماء بنت أبی بکر کانت أکبر من عائشه بعشر سنین .

ابن منده از ابن أبی الزناد نقل کرده است که اسماء دختر ابوبکر، ده سال از عائشه بزرگتر بوده است.

البیهقی، أحمد بن الحسین بن علی بن موسی ابوبکر (متوفای ۴۵۸هـ)، سنن البیهقی الکبرى، ج ۶ ، ص ۲۰۴ ، ناشر: مکتبه دار الباز مکه المکرمه، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، ۱۴۱۴ ۱۹۹۴.

ذهبی هم مشابه بیهقی میگوید:

قال عبد الرحمن بن أبی الزناد کانت أسماء أکبر من عائشه بعشر.

الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفای۷۴۸هـ)، سیر أعلام النبلاء، ج ۲ ، ص ۲۸۹ ، تحقیق: شعیب الأرناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر: مؤسسه الرساله بیروت، الطبعه: التاسعه، ۱۴۱۳هـ..

ابن عساکر نیز مشاهبه ذهبی و بیهقی میگوید:

قال ابن أبی الزناد وکانت أکبر من عائشه بعشر سنین.

ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبه الله بن عبد الله،(متوفای۵۷۱هـ)، تاریخ مدینه دمشق وذکر فضلها وتسمیه من حلها من الأماثل، ج ۶۹ ، ص ۸ ، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامه العمری، ناشر: دار الفکر بیروت ۱۹۹۵.

ابن کثیر دمشقی در کتاب البدایه والنهایه می‌نویسد:

وممن قتل مع ابن الزبیر فى سنه ثلاث وسبعین بمکه من الأعیان...

أسماء بنت أبى بکر والده عبد الله بن الزبیر... وهى أکبر من أختها عائشه بعشر سنین... وبلغت من العمر مائه سنه ولم یسقط لها سن ولم ینکر لها عقل .

کسانی که با عبد الله بن زبیر در سال هفتاد و سه در مکه از دنیا رفتند... . اسماء دختر ابوبکر مادر عبد الله بن زبیر... او از خواهرش عائشه ده سال بزرگتر بود، در حالی از دنیا رفت که صد ساله بود و هیچ یک از دندان‌های او نیفتاده و عقلش نیز دچار اختلال نشده بود.

ابن کثیر الدمشقی، إسماعیل بن عمر القرشی ابوالفداء، البدایه والنهایه، ج ۸ ، ص ۳۴۵ ـ ۳۴۶ ، ناشر: مکتبه المعارف بیروت.

ملا علی قاری می‌نویسد:

وهی أکبر من أختها عائشه بعشر سنین وماتت بعد قتل ابنها بعشره أیام... ولها مائه سنه ولم یقع لها سن ولم ینکر من عقلها شیء ، وذلک سنه ثلاث وسبعین بمکه.

اسماء از خواهرش عائشه ده سال بزرگتر بود، ده روز بعد از کشته شدن پسرش از دنیا رفت، در هنگام مرگ صد سال داشت، دندانهایش نیفاده و عقلش دچار اختلال نشده بود، وفات او در سال هفتاد و سه در مکه اتفاق افتاد.

ملا علی القاری، علی بن سلطان محمد الهروی، مرقاه المفاتیح شرح مشکاه المصابیح، ج ۱ ، ص ۳۳۱ ، تحقیق: جمال عیتانی، ناشر: دار الکتب العلمیه لبنان/ بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۲۲هـ ۲۰۰۱م .

و امیر صنعانی می‌نویسد:

وهی أکبر من عائشه بعشر سنین وماتت بمکه بعد أن قتل ابنها بأقل من شهر ولها من العمر مائه سنه وذلک سنه ثلاث وسبعین .

اسماء ده سال از عائشه بزگتر بود، و در مکه و و کمتر از یک ماه بعد از کشته شدن پسرش از دنیا رفت، در حالی که صد سال سن داشت. این مطلب در سال هفتاد و سه اتفاق افتاد .

الصنعانی الأمیر، محمد بن إسماعیل (متوفای ۸۵۲هـ)، سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدله الأحکام، ج ۱ ، ص ۳۹ ، تحقیق: محمد عبد العزیز الخولی، ناشر:دار إحیاء التراث العربی بیروت، الطبعه: الرابعه، ۱۳۷۹هـ.

 

بنابراین مشخص شد بر طبق منابع مختلف اسماء با خواهرش عایشه ده سال اختلاف سن داشته است و حال وقتی سال تولد اسماء 27 قبل از هجرت است سال تولد بانو عایشه چه سالی میشود؟ مشخص است 17 قبل از هجرت. حال بنا بر زمان ازدواج بانو عایشه (سال هجرت) ایشان در سن 17 سالگی با پیامبر اکرم (ص) ازدواج کرده اند.

 

ج) زمان ایمان آوردن بانو عایشه به پیامبر اسلام (ص):

سال اسلام آوردن عائشه نیز سن او را در هنگام ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم مشخص و روشن می‌کند. طبق گفته بزرگان اهل سنت، عائشه در سال اول بعثت ایمان آورد و جزء هجده نفر اولی بود که به ندای رسول خدا لبیک گفت.

ابن اسحاق عایشه را در صف افرادی قرار داده که در اول بعثت، به پیامبر (ص) ایمان آورده اند و گفته که عایشه در آن زمان، «صغیره» بوده و بعد از 18 تن ایمان آورده است (منبع: محمد بن اسحاق همدانی، السیر و المغازی، جلد 1، صفحه 143). با توجه به اینکه نسبت به حضرت علی (ع) نیز هنگام اسلام آوردن تعبیر صغیر به کار رفته، مشخص است که منظور از «صغیر» بچه شیرخوار نمی تواند بوده باشد؛ زیرا در بچه شیرخواره، مسئله اسلام آوردن یا نیاوردن قابل طرح نیست، و حضرت علی (ع) نوجوانی بودند که به سن بلوغ نرسیده بودند و درباره عایشه نیز «صغیر» بودن را به همان معنای به سن بلوغ نرسیدن باید گرفت. بدین روی، سن عایشه در اوایل بعثت دست کم باید بین هفت تا ده سال بوده باشد [دختر بچه ای که بالغ نشده].

حال به نقل بقیه اقوال پیرامون زمان ازدواج آوردن بانو عایشه می­پردازیم:

نووی در تهذیب الإسماء می‌نویسد:

وذکر أبو بکر بن أبی خیثمه فی تاریخه عن ابن إسحاق أن عائشه أسلمت صغیره بعد ثمانیه عشر إنسانا ممن أسلم .

ابن خیثمیه در تاریخش از ابن اسحاق نقل کرده است که عاشه در کودکی و بعد از هیجده نفر ایمان آورد.

النووی، ابوزکریا یحیی بن شرف بن مری، (متوفای۶۷۶ هـ) ، تهذیب الأسماء واللغات ، ج ۲ ، ص ۶۱۵ ، تحقیق : مکتب البحوث والدراسات ، دار النشر : دار الفکر بیروت ، الطبعه : الأولى ، ۱۹۹۶م.

و مقدسی می‌گوید:

وممن سبق إسلامه أبو عبیده بن الجراح والزبیر بن العوام وعثمان بن مظعون ومن النساء أسماء بنت عمیس الخثعمیه امرأه جعفر ابن أبی طالب وفاطمه بن الخطاب امرأه سعید بن زید بن عمرو وأسما بنت أبی بکر وعائشه وهی صغیره فکان إسلام هؤلاء فی ثلاث سنین ورسول الله یدعو فی خفیه قبل أن یدخل دار أرقم بن أبی الأرقم.

کسانی که در اسلام آوردن بر دیگران سبقت گرفتند: ابوعبیده جراح .  و از زنان اسماء دختر بنت عمیس همسر جعفر بن أبی طالب و عائشه که در آن زمان خردسال بود . این افراد در سه سال اول بعثت که رسول خدا مخفیانه مردم را به ایمان دعوت می‌کرد، اسلام آوردند، قبل از آن که رسول خدا وارد خانه أرقم بن أبی الأرقم بشوند.

المقدسی، مطهر بن طاهر (متوفای۵۰۷ هـ)، البدء والتاریخ ، ج ۴ ، ص ۱۴۶ ، ناشر : مکتبه الثقافه الدینیه بورسعید.

و ابن هشام نیز نام عائشه را جزء کسانی می‌آورد که در سال اول بعثت ایمان آورده است؛ در حالی که هنوز کودک بوده است:

إسلام أسماء وعائشه ابنتی أبی بکر وخباب بن الآرت وأسماء بنت أبی بکر وعائشه بنت أبی بکر وهی یؤمئذ صغیره وخباب بن الأرت حلیف بنی زهره.

الحمیری المعافری، عبد الملک بن هشام بن أیوب ابومحمد (متوفای۲۱۳هـ)، السیره النبویه، ج ۲ ، ص ۹۲ ، تحقیق طه عبد الرءوف سعد، ناشر: دار الجیل، الطبعه: الأولى، بیروت ۱۴۱۱هـ..

بنابراین اگر عائشه در زمان اسلام آوردنش (سال اول بعثت)، بین هفت الی ده ساله بوده باشد، در زمان ازدواج (سال هجرت) بانو عایشه بیست الی بیست و سه ساله بوده است.

 

نتیجه گیری:

 

1. سن ازدواج بانو عایشه تحت هیچ شرایطی و با استناد به هیچ منبع و دلیل معتبر یا کم اعتباری نیز نمیتواند کمتر از سیزده سال بوده باشد و این طرز ناشیانه استناد کردن ملحدین در فضای مجازی ناشی از بی دقتی محضشان می باشد.

 

2. بنا بر در نظر گرفتن تمامی اقوال مختلف، بازه سن بانو عایشه در هنگام ازدواج با پیامبر اکرم (ص) بدین صورت می باشد:

 

عقد در سال هجرت (سال سیزدهم بعثت):

بر اساس سن تولد (با در نظر گرفتن تاریخ و سن وفات): 13 یا 14 سال

بر اساس سن تولد (با در نظر گرفتن سن خواهر بانو عایشه): 17 سال

با در نظر گرفتن زمان ایمان آوردن بانو عایشه: 20 الی 23 سال

 

قول اول، عروسی در سال سوم هجری:

بر اساس سن تولد (با در نظر گرفتن تاریخ و سن وفات): 15 یا 16 سال

بر اساس سن تولد (با در نظر گرفتن سن خواهر بانو عایشه): 19 سال

با در نظر گرفتن زمان ایمان آوردن بانو عایشه: 22 الی 25 سال

 

قول دوم، عروسی در سال چهارم هجری:

بر اساس سن تولد (با در نظر گرفتن تاریخ و سن وفات): 16 یا 17 سال

بر اساس سن تولد (با در نظر گرفتن سن خواهر بانو عایشه):  20 سال

با در نظر گرفتن زمان ایمان آوردن بانو عایشه: 23 الی 26 سال

 

 

بنابراین برای سن عقد و عروسی بانو عایشه داریم:

 

سیزده الی شانزده سالگی: در قول اول و دوم تأیید میشود.

 

شانزده الی هجده سالگی: در هر سه قول تأیید میشود.

 

هجده سال به بالا: در هر سه قول تأیید میشود.

 

 

مأخذها:

ویکی فقه

وبلاگ جناب آفای سلمان حدادی

پرتال جامع علوم انسانی

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی